بحديبيه بوديم و چون از آنجا بر مىگشتيم ناگهان مردم در جنب و جوش شدند و بعضى پرسيدند چه خبر است ؟ گفتند : بر پيغمبر وحى آمده است « إِنَّا فَتَحْنا لَكَ - » الخ « . براء بن عازب گفت : شما مردم فتح مكه را مىدانيد ولى ما روز حديبيه را كه نام چاهى است در بيابان مىدانيم و هزار و پانصد نفر بوديم به همراه پيغمبر . « إِنَّا فَتَحْنا » 1 كشف : در اين سوره ناسخ يك آيه است « لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه - الخ » كه ناسخ اين آيه است « وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي - - الخ » و منسوخ در اين آيه نيست و در مقصود از اين فتح اختلاف است : 1 - قتاده گفت مقصود فتح مكّه است 2 - مجاهد گفت : مقصود فتح خيبر است 3 - عموم مفسّرين معتقدند كه مقصود صلح حديبيه است . و اين را فتح بزرگ گفته است براى اينكه : 1 - گفتگوى با مشركين و صلح يا جنگ با آنها دشوار بود و خدا اين را آسان كرد و به كار مسلمانان گشايش داد 2 - آيت مغفرت و آمرزش در اين موقع نازل شد به اين آيه « لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه - » الخ 3 - بمؤمنين وعده ى نصرت داد به اين آيه « وَيَنْصُرَكَ اللَّه - » الخ 4 - بدنبال آن غنيمتهاى خيبر بچنگ آمد 5 - خبر پيروزى دولت رم به آن هنگام رسيد و راستى پيغمبر نمودار شد كه در اين آيه گفته شده است « وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ » و مسلمين شاد شدند چون كافران مكّه اين را دروغ مىپنداشتند كه باخبار پيغمبر و قرآن روميها پيروز شدند 6 - در اين روز مشركين و مسلمين بيكدگر آميختند و كافران باسلام آشنا شدند و در دلشان جايگير شد و ز ان پس بمدّت سه سال گروهى بسيار مسلمان شدند و شوكت اسلام فزون شد . أبو الفتوح : در معنى اين جمله سه قول است : 1 - يعنى قلعه و شهر براى شما گشوديم كه در حديبيه صلح شد و فتح مكّه مولود از آن است و فتح خيبر در ميان اين دو بود 2 - چون فتح بمعنى گشايش بوسيله ى دليل و حجت نيز هست در اين آيه مقصود گشايش اسلام است بأدلَّه ى ظاهره ى عقلى و شرعى 3 -